แก้ปัญหางานพิมพ์ 3D ที่พบบ่อย: ตารางอาการ สาเหตุ วิธีแก้

พิมพ์มาถึงบทนี้ คงเจองานเสียมาแล้วหลายแบบ มีเส้นใยโยงระหว่างชิ้น ผนังมีช่องโหว่ ชั้นเลื่อนไปครึ่งเซนติเมตร หรือฐานบานออกจนประกอบไม่ลง บทนี้รวมอาการที่พบบ่อยไว้ในตารางเดียว จับคู่กับสาเหตุที่น่าจะเป็นและวิธีแก้ จากนั้นลงรายละเอียด 5 ปัญหาที่เจอบ่อยที่สุด

ตัวเลขในบทอ้างอิงเครื่อง FDM หัว 0.4 mm ชั้น 0.2 mm ถ้าเครื่องหรือ slicer ของคุณใช้ชื่อค่าต่างไป ให้มองที่หน้าที่ของค่า ไม่ใช่ชื่อ

วิธีไล่ปัญหาให้เร็ว

ก่อนแตะค่าอะไรใน slicer ให้ตัดสาเหตุราคาถูกออกก่อน

1. เส้นชื้นไหม ถ้าเส้นมีเสียงดังเปาะแปะตอนพิมพ์ มีควันหรือฟองที่หัว ให้อบเส้นก่อน (ดูบท ฟิลาเมนต์ชื้น) ความชื้นเป็นต้นเหตุร่วมของหลายอาการในตารางด้านล่าง
2. ชั้นแรกดีไหม ชั้นแรกที่กดเกินหรือลอย ส่งผลถึงทั้งชิ้น
3. เปลี่ยนทีละอย่าง แล้วพิมพ์ชิ้นทดสอบเล็ก ๆ ที่ใช้เวลาไม่กี่นาที อย่าทดสอบด้วยงานจริงที่พิมพ์ 6 ชั่วโมง

ปัญหาหน้าตาคล้ายกันแต่สาเหตุต่างกันได้ ชั้นที่แตกเป็นรอยร้าวแนวนอน (ชั้นแยก) กับชั้นที่ขยับเป็นขั้นบันได (ชั้นเลื่อน) แก้คนละทาง มองให้ชัดก่อนแก้

ตารางอาการ สาเหตุ วิธีแก้

อาการที่เห็น	สาเหตุที่น่าจะเป็น	ลองแก้ตามลำดับ
เส้นใยบาง ๆ โยงระหว่างส่วนของชิ้น (stringing)	อุณหภูมิสูงไป, retraction น้อย, เส้นชื้น, คราบเส้นเก่าติด nozzle	ลดอุณหภูมิทีละ 5–10 °C, ปรับ retraction, อบเส้น, ทำความสะอาด nozzle
ผนังบาง มีช่องโหว่ เส้นไม่ติดกัน (under-extrusion)	nozzle ตันบางส่วน, เส้นชื้น, เฟือง extruder สกปรกหรือกดเส้นไม่พอดี, อุณหภูมิต่ำไป, ชั้นแรกกดเกิน	cold pull, อบเส้น, ล้างเฟือง, ปรับอุณหภูมิ ±5–15 °C, ตั้ง Z-offset ใหม่
ชิ้นงานบวม ขอบไม่คม ผิวบนย่น (over-extrusion)	flow/extrusion multiplier สูงไป, เส้นผ่านศูนย์กลางเส้นไม่ตรงค่าที่ตั้ง	ลด flow ทีละ 2–5 %, วัดเส้นด้วยเวอร์เนีย
ชั้นขยับเป็นขั้นบันไดกลางชิ้น (layer shift)	สายพานหย่อนหรือตึงเกิน, pulley หลวมบนแกนมอเตอร์, nozzle ชนชิ้นงานที่งอขึ้น, เร็วเกิน	ปรับสายพาน, ขันสกรูยึด pulley, ลดความเร็ว, แก้ overhang ที่งอ
เส้นไม่ออกเลย หรือออกแล้วหยุด (clog)	nozzle ตันเต็ม, heat creep, เส้นถูกเฟืองกัดจนขาด	ตัดเส้นโหลดใหม่, cold pull, ตรวจพัดลม hotend, ลดอุณหภูมิห้องหรือตู้
ตุ่มเล็ก ๆ บนผนัง (blobs/zits)	จุดเริ่ม/จบของแต่ละรอบวางเส้น, retraction/wipe ไม่พอ, เส้นชื้น, flow สูงไป	ตั้ง seam ไว้ด้านหลังหรือมุม, เปิด wipe, อบเส้น, ลด flow
ฐานบานออกกว้างกว่าตัวชิ้น (elephant foot)	ชั้นแรกกดเกิน, เตียงร้อนไป, nozzle ร้อนไป	เปิด elephant foot compensation ราว 0.1–0.2 mm, ยก Z-offset เล็กน้อย, ลดอุณหภูมิเตียง 5 °C, ใส่ chamfer ที่ฐานในแบบ
รอยร้าวแนวนอน ชั้นแยกจากกัน	อุณหภูมิต่ำไป, พัดลมแรงไป, ลมโกรกหรือห้องเย็น, ชั้นสูงเกินไปสำหรับหัว	เพิ่มอุณหภูมิทีละ 5 °C, ลดพัดลม, ใช้ตู้ปิดกับ ABS/ASA
ผิวข้างหยาบ เป็นคลื่น หรือมีลายซ้ำตามขอบ (ringing)	เร็วไป, acceleration สูง, เครื่องสั่น, สายพานหย่อน	ลดความเร็วและ acceleration, วางเครื่องบนพื้นมั่นคง, ปรับสายพาน, ดูบท ความเร็วกับคุณภาพ
ผิวบนมีช่อง รูพรุน หรือเห็น infill	ชั้นบนน้อยไป, infill ห่างไป, under-extrusion	เพิ่ม top layers เป็น 4–6 ชั้น, เพิ่ม infill, แก้ under-extrusion ก่อน
ชิ้นงานหลุดจากเตียง หรือมุมยกตัว	เตียงสกปรก, Z-offset สูงไป, เตียงเย็นไป, ลมโกรก	ดูบท ชิ้นงานหลุดและงอ
ผิวใต้ overhang หยาบ ห้อย เป็นเส้นหลุด	ยื่นเกิน 45°, พัดลมน้อย, เร็วไป	เพิ่มพัดลม, ลดความเร็ว overhang, ใช้ support หรือหมุนชิ้นงาน

ด้านล่างคือ 5 ปัญหาที่พบบ่อยสุด พร้อมวิธีแก้ที่ลงรายละเอียดกว่าตาราง

1. Stringing: เส้นใยโยง

เกิดเมื่อหัวเคลื่อนที่ข้ามช่องว่างแล้วพลาสติกยังไหลตามออกมา สาเหตุหลักคือพลาสติกเหลวเกินไป (ร้อนไป หรือชื้นจนเป็นฟอง) หรือ retraction ดึงเส้นกลับไม่พอ

ลำดับแก้ที่ Prusa Knowledge Base แนะนำ

• ลดอุณหภูมิ nozzle ทีละ 5–10 °C แล้วดูว่าเส้นใยลดไหม อย่าลดจนชั้นไม่ติดกัน
• Retraction length เครื่อง direct drive มักใช้ไม่เกินราว 2 mm ส่วน Bowden ยาวกว่า เช่นค่าตั้งต้นของ Prusa MINI คือ 3.2 mm เส้นยืดหยุ่น (TPU) ต้องการ retraction ยาวกว่าปกติ
• Retraction speed เร็วขึ้นช่วยลดเส้นใย แต่เร็วเกินมอเตอร์กระตุก
• ตั้ง Lift Z ต่ำ ๆ และคง wipe while retracting ไว้
• ลองเส้นม้วนอื่น ถ้าหายทันที แปลว่าม้วนเดิมชื้น

ตัวอย่าง: พิมพ์ PLA ที่ 215 °C แล้วมีเส้นใยระหว่างเสาสองต้น ลดเป็น 205 °C เส้นใยเบาลงแต่ยังมี เพิ่ม retraction จาก 0.8 เป็น 1.2 mm (direct drive) เส้นใยหาย แต่ถ้าที่ 205 °C ชั้นเริ่มแยก ให้กลับไป 210 °C แล้วใช้ retraction ช่วยแทน

2. Under-extrusion: เส้นออกน้อยกว่าที่ควร

เห็นเป็นผนังมีช่อง เส้นในชั้นเดียวกันไม่แตะกัน หรือผิวบนพรุน Prusa ระบุสาเหตุหลัก ๆ ไว้ดังนี้

• nozzle ตันบางส่วน คราบเส้นเก่าหรือเศษไหม้ แก้ด้วย cold pull (ขั้นตอนอยู่ในบทถัดไป)
• เส้นชื้น โดยเฉพาะ PETG, ABS และเส้นละลายน้ำ
• เฟือง extruder มีเศษพลาสติกอุด หรือสกรู idler หลวมหรือแน่นเกิน ทั้งสองแบบทำให้เส้นออกน้อย
• อุณหภูมิ ต่ำหรือสูงไปก็ได้ ถ้าเส้นไม่มีในโปรไฟล์ slicer ลองปรับ ±5–15 °C
• nozzle ชุบแข็งหรือสแตนเลส นำความร้อนแย่กว่าทองเหลือง อาจต้องเพิ่ม 5–10 °C
• ชั้นแรกกดเกิน nozzle ชิดเตียงจนเส้นออกไม่ได้
• เส้นผ่านศูนย์กลางเส้น มาตรฐานอุตสาหกรรมคลาดได้ ±0.05 mm ปริมาตรที่ออกจึงต่างกันระหว่างม้วน

ถ้าทุกข้อผ่านแล้วยังขาด ค่อยเพิ่ม flow/extrusion multiplier ทีละ 2–5 % การเพิ่ม flow เพื่อกลบ nozzle ตันบางส่วนจะได้ผลแค่ชั่วคราว

3. Layer shift: ชั้นเลื่อน

ชิ้นงานขยับเป็นขั้นบันไดกลางคัน Prusa ระบุว่า “most often caused by the wrong tension of the belts or pulleys not being secure”

• สายพาน หย่อนหรือตึงเกินก็เป็นปัญหา ดีดแล้วควรได้เสียงทุ้มต่ำเหมือนสายเบส มีแรงต้านเล็กน้อยเมื่อบีบ เครื่องบางรุ่นวัดเป็นตัวเลขในเมนูได้
• pulley หลวม เป็นสาเหตุหลักของชั้นเลื่อนแบบขั้นบันไดซ้ำ ๆ ขันสกรูยึดทั้งสองตัว ตัวหนึ่งต้องกดลงบนด้านเรียบของแกนมอเตอร์
• nozzle ชนชิ้นงาน overhang ที่งอขึ้นไปขวางทางหัว หรือ infill น้อยจนผิวบนลอย แก้ด้วยพัดลมแรงขึ้นหรือหมุนชิ้นงาน
• สิ่งกีดขวาง เศษพันสายพาน สายไฟเกี่ยวโครง แกนเลื่อนแห้งหรือเป็นรอย
• เร็วเกินสำหรับเครื่อง ลดความเร็วและ acceleration ลงกับงานใหญ่

ตัวอย่าง: ชั้นเลื่อนที่ความสูงเดิมทุกครั้งใน X มักเป็น pulley หลวมบนแกน X ขันสกรูแล้วหาย ถ้าเลื่อนสุ่ม ๆ และเป็นงานใหญ่เร็ว มักเป็นความเร็ว

4. Blobs และ zits: ตุ่มบนผนัง

ตุ่มเล็ก ๆ บนผิวมักอยู่ตรงจุดเริ่มหรือจบของแต่ละรอบวางเส้น (seam) ตอน extruder หยุดแล้วเริ่มใหม่ แรงดันในหัวค้างอยู่ ตามคู่มือ Simplify3D

• ถ้าตุ่มอยู่ ตอนเริ่ม รอบ หัวดันเส้นกลับมามากเกิน ลดระยะ prime หลัง retraction (ชื่อค่าต่างกันตาม slicer เช่น extra restart distance, retract restart extra)
• ถ้าตุ่มอยู่ ตอนจบ รอบ เปิด coasting ราว 0.2–0.5 mm หรือเปิด wipe ให้หัวเดินต่อขณะดึงเส้นกลับ
• ลด retraction ที่ไม่จำเป็น ด้วยตัวเลือกจำพวก only retract when crossing perimeters และ avoid crossing perimeters
• ตำแหน่ง seam ย้ายไปด้านหลังหรือมุมของชิ้น ตุ่มจะยังมีแต่มองไม่เห็น

ถ้าตุ่มเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ระหว่างม้วนเดิม โดยเฉพาะ PETG ให้สงสัยความชื้นก่อน

5. Elephant foot: ฐานบาน

ชั้นแรก ๆ กว้างกว่าตัวชิ้น เพราะเส้นถูกกดลงบนเตียงร้อนและบานออกข้าง ชิ้นที่ต้องสวมกันจะติดตรงฐาน

• เปิด elephant foot compensation PrusaSlicer อยู่ที่ Print Settings → Advanced (ต้องเปิดโหมด Advanced/Expert) โปรไฟล์ของ Prusa เปิดไว้ และค่าราว 0.2 mm ใช้ได้ดีกับหัว 0.4 mm OrcaSlicer มีค่าชื่อเดียวกัน ส่วน Cura ใช้ initial layer horizontal expansion เป็นค่าลบ
• Z-offset ถ้าชั้นแรกแบนเป็นแผ่นใสจนเห็นเตียง แปลว่ากดเกิน ยกขึ้นทีละ 0.02–0.05 mm (ดูบท ปรับระดับเตียง)
• ลดอุณหภูมิเตียง 5 °C หรือ nozzle 5–10 °C ชั้นแรกจะแข็งตัวเร็วขึ้นไม่บานต่อ
• ใส่ chamfer 0.3–0.5 mm ที่ขอบฐานในแบบ ชดเชยตั้งแต่ตอนออกแบบ ใช้ได้กับทุก slicer

อย่าตั้ง compensation มากเกิน ผนังบางที่ชั้นแรกจะหายไป และ brim จะหลุดจากชิ้น ดูใน preview ว่าชั้นแรกเล็กกว่าชั้นสองเล็กน้อยพอ

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• เปลี่ยนหลายค่าพร้อมกัน หายก็ไม่รู้ว่าอะไรช่วย กลับมาก็ไม่รู้ว่าอะไรผิด
• เพิ่ม flow เพื่อแก้ under-extrusion ที่จริงมาจาก nozzle ตันบางส่วนหรือเส้นชื้น พอเปลี่ยนม้วนใหม่กลายเป็น over-extrusion
• ลดอุณหภูมิไล่ stringing จนชั้นแยก แก้ปัญหาหนึ่งได้ปัญหาใหม่ที่ร้ายกว่า
• ขันสายพานให้ตึงสุด ตึงเกินทำให้มอเตอร์กระตุกและลูกปืนสึก สายพานที่ดีคือทุ้มต่ำ ไม่ใช่แหลม
• ไม่จดค่าที่เปลี่ยน พอเปลี่ยนม้วนต้องไล่ใหม่หมด

ปัญหาส่วนหนึ่งในตารางกลับมาเรื่อย ๆ ตามอายุเครื่อง สายพานหย่อน nozzle สึก พัดลมอุดฝุ่น บทสุดท้ายของซีรีส์ว่าด้วยการดูแลตามรอบและความปลอดภัย ที่ทำให้ไม่ต้องกลับมาเปิดตารางนี้บ่อย

แหล่งข้อมูล

• Prusa Knowledge Base: Stringing and oozing
• Prusa Knowledge Base: Layer shifting
• Prusa Knowledge Base: Under-extrusion
• Prusa Knowledge Base: Elephant foot compensation
• Simplify3D: Blobs and zits