บัดกรี ครั้งแรก ตั้งอุณหภูมิ หัวแร้ง ใช้ ฟลักซ์ แยกจุดดีกับจุดเย็น

อุณหภูมิหัวแร้งสำหรับตะกั่วผสมและไร้สารตะกั่ว ฟลักซ์ทำอะไร เคลือบหัวแร้งยังไง ขั้นตอนบัดกรีขาหนึ่งจุด ดูจุดดีกับจุดเย็น และป้องกันควันกับตะกั่ว

เริ่มต้น อ่าน 7 นาที 22 ตุลาคม 2569 อิเล็กทรอนิกส์ ช่างมือใหม่ · บทที่ 2/10

อ่านจบแล้วจะรู้

ตะกั่วผสม 63/37 ละลายที่ 183 °C ไร้สารตะกั่ว SAC305 ราว 217–220 °C เลยต้องตั้งหัวแร้งสูงกว่า แต่ตั้งต่ำสุดที่ยังงานดีเสมอ
ให้ความร้อนทั้งแผ่นทองแดงและขาพร้อมกัน ป้อนตะกั่วที่จุดต่อ ไม่ใช่ที่ปลายหัวแร้ง ถอนตะกั่วก่อน ถอนหัวแร้งทีหลัง
จุดดีผิวเว้าลงไหลคลุมทั้งขาและแผ่นทองแดง จุดเย็นเป็นก้อนขรุขระ แก้ด้วยการให้ความร้อนใหม่
ควันฟลักซ์ทำให้เกิดหอบหืดจากการทำงานได้ ทำในที่อากาศถ่ายเท ล้างมือทุกครั้ง และไม่กินอะไรบนโต๊ะบัดกรี

บัดกรีที่ดีคือการทำให้ขาชิ้นส่วนกับแผ่นทองแดงร้อนพอ แล้วให้ตะกั่วไหลเข้าไปเชื่อมทั้งสองฝั่ง ไม่ใช่การหยดตะกั่วร้อน ๆ ลงไปแปะ บทนี้บอกตัวเลขอุณหภูมิที่ใช้เริ่ม ฟลักซ์ทำหน้าที่อะไร วิธีดูแลหัวแร้ง และวิธีดูด้วยตาว่าจุดไหนดี จุดไหนต้องทำใหม่ ปิดท้ายด้วยเรื่องควันและตะกั่วที่มือใหม่มักมองข้าม

งานในบทคือบัดกรีขาแบบเสียบรู (through-hole) เช่น บัดกรีขา header ให้บอร์ด ESP32 หรือเซนเซอร์ ด้วยหัวแร้งแบบปรับอุณหภูมิได้

ของที่ต้องมีบนโต๊ะ

หัวแร้งปรับอุณหภูมิได้ พร้อมขาตั้ง หัวแร้งที่ไม่มีที่ตั้งอุณหภูมิจะร้อนเท่าไหร่ก็ไม่รู้
ที่เช็ดหัว ฟองน้ำหมาด ๆ หรือฝอยทองเหลือง
ตะกั่วบัดกรีไส้ฟลักซ์ (rosin core) ขนาดเส้นเล็กพอกับงาน
ฟลักซ์แยก แบบปากกาหรือแบบเจล ช่วยมากกับไร้สารตะกั่วและแผ่นทองแดงใหญ่
แว่นตานิรภัย ขาที่ตัดทิ้งและตะกั่วกระเด็นเข้าตาได้
ตัวจับชิ้นงาน (มือที่สาม หรือปากกาจับ) ไม่ต้องใช้มือจับชิ้นงานร้อน
พัดลมหรือเครื่องดูดควัน

ตะกั่วผสม กับไร้สารตะกั่ว

	ตะกั่วผสม 63/37 (Sn/Pb)	ไร้สารตะกั่ว SAC305
จุดหลอมเหลว	183 °C (หลอมทันทีที่จุดเดียว)	217–220 °C
อุณหภูมิหัวแร้งที่พบในคู่มือ	ราว 300–350 °C	ราว 340–380 °C
การไหล	ไหลง่าย ให้อภัยมือใหม่	ต้องการความร้อนและฟลักซ์มากขึ้น
หัวแร้ง	สึกช้ากว่า	หัวเป็นออกไซด์เร็วกว่าได้ถึงราว 5 เท่า
ข้อควรระวัง	มีตะกั่ว ต้องล้างมือ	ไม่มีตะกั่ว แต่ควันฟลักซ์ยังต้องระวัง

ช่วงอุณหภูมิในตารางแตกต่างกันไปตามแหล่ง เพราะขึ้นกับรุ่นสถานีบัดกรี ขนาดหัว และขนาดจุดต่อ SparkFun แนะนำความร้อนปานกลางราว 325–375 °C สำหรับงานทั่วไป หลักที่ผู้ผลิตหัวแร้งพูดตรงกันคือ ตั้งต่ำที่สุดที่ยังได้จุดต่อดี เพราะความร้อนเกินทำให้หัวสึกเร็วและฟลักซ์ไหม้

อย่าผสมตะกั่วสองชนิดในจุดเดียว ถ้าแก้งานเก่าที่ไม่รู้ว่าใช้อะไร ให้ดูดตะกั่วเดิมออกก่อน

ตัวอย่าง: คำนวณอุณหภูมิตั้งต้น

หลักคิดจากคู่มือผู้ผลิตหัวแร้ง: ตะกั่วที่จุดต่อควรร้อนกว่าจุดหลอมราว 50 °C แล้วตั้งหัวแร้งเผื่อเพิ่มอีก 70–100 °C เพราะความร้อนถูกดูดออกตอนแตะชิ้นงาน สถานีที่คืนความร้อนเร็วเผื่อน้อย สถานีที่คืนความร้อนช้าเผื่อมาก

ตะกั่วผสม 63/37

183 + 50 = 233 °C ที่จุดต่อ
สถานีคืนความร้อนเร็ว: 233 + 70 = 303 °C
สถานีคืนความร้อนช้า: 233 + 100 = 333 °C

ไร้สารตะกั่ว SAC305

220 + 50 = 270 °C ที่จุดต่อ
คืนความร้อนเร็ว: 270 + 70 = 340 °C
คืนความร้อนช้า: 270 + 100 = 370 °C

ใช้ค่านี้เป็นจุดเริ่ม ถ้าตะกั่วไหลช้า ต้องแตะค้างนาน ขึ้นทีละ 10 °C ถ้าเห็นควันฟลักซ์พุ่งเยอะหรือหัวดำเร็ว ลดลง แผ่นทองแดงใหญ่ที่ต่อลงกราวด์ดูดความร้อนมาก อาจต้องใช้หัวใหญ่ขึ้นแทนการเร่งอุณหภูมิ

ฟลักซ์ทำหน้าที่อะไร

ผิวโลหะทุกชิ้นมีออกไซด์บาง ๆ เคลือบอยู่ ตะกั่วไม่เกาะออกไซด์ ฟลักซ์ทำความสะอาดผิวตอนร้อน ทำให้ตะกั่วไหลแผ่และเกาะ (wetting) ตะกั่วไส้ฟลักซ์มีฟลักซ์อยู่ในเส้นแล้ว พอสำหรับงานขาทั่วไป ใช้ฟลักซ์เพิ่มเมื่อ

ใช้ไร้สารตะกั่ว ซึ่งไหลยากกว่า
แผ่นทองแดงใหญ่หรือต่อกับกราวด์
แก้จุดเก่าที่ฟลักซ์ในตะกั่วไหม้ไปหมดแล้ว

คราบฟลักซ์ที่เหลือเช็ดออกด้วยไอโซโพรพิลแอลกอฮอล์กับแปรงขนนุ่ม

เคลือบหัวแร้ง (tinning)

หัวแร้งที่เคลือบตะกั่วบาง ๆ ส่งความร้อนเข้าชิ้นงานได้ดี หัวที่ดำเป็นออกไซด์ส่งความร้อนแทบไม่ได้ ทำให้คนเข้าใจผิดว่าต้องเร่งอุณหภูมิ

หัวแร้งร้อนแล้ว เช็ดกับฟองน้ำหมาดหรือฝอยทองเหลือง
แตะตะกั่วเข้าที่ปลายหัว ให้เคลือบเงาทั่ว
ก่อนวางกลับขาตั้งทุกครั้ง เติมตะกั่วเคลือบไว้
ก่อนปิดเครื่อง เคลือบตะกั่วหนาขึ้นนิดหนึ่งแล้วค่อยปิด ไม่ต้องเช็ดออก

ความร้อนต้องถึงทั้งขาและแผ่นทองแดง ตะกั่วถึงจะไหลเกาะ

บัดกรีขาหนึ่งจุด ทีละขั้น

เสียบขาชิ้นส่วนผ่านรู จับชิ้นงานให้นิ่ง
แตะหัวแร้งด้วยด้านข้างของปลาย ให้โดน ทั้งแผ่นทองแดงและขา พร้อมกัน
รอให้ร้อนครู่หนึ่ง แล้วป้อนตะกั่วเข้าที่จุดต่อฝั่งตรงข้ามหัวแร้ง ตะกั่วต้องละลายเพราะความร้อนของชิ้นงาน ไม่ใช่เพราะแตะหัวแร้งตรง ๆ
พอตะกั่วไหลคลุมแผ่นรอบขา ถอนตะกั่วออกก่อน แล้วถอนหัวแร้ง
อย่าขยับชิ้นงานจนตะกั่วแข็งตัว
ตัดขาส่วนเกิน โดยเอามืออีกข้างหรือเทปปิดไว้กันขากระเด็น

จุดดี กับจุดที่ต้องแก้

ลักษณะ	แปลว่า	แก้ยังไง
ผิวเว้าลง ทรงกรวยเหมือนภูเขาไฟ คลุมทั้งขาและแผ่นทองแดง	จุดดี ตะกั่วเกาะทั้งสองฝั่ง	ไม่ต้องทำอะไร
ก้อนขรุขระ ผิวเป็นเม็ด ไม่เรียบ	จุดเย็น ตะกั่วไม่ละลายเต็มที่	ให้ความร้อนใหม่จนไหล เติมฟลักซ์ถ้าจำเป็น
ก้อนกลมใหญ่ ขอบไม่แนบแผ่น	ตะกั่วมากเกิน อาจไม่เกาะจริง	ใช้หัวแร้งดึงส่วนเกินออก หรือใช้ลวดซับตะกั่ว
ตะกั่วบาง เห็นแผ่นทองแดงโผล่	ตะกั่วน้อยเกิน แตกร้าวได้ภายหลัง	ให้ความร้อนแล้วเติมตะกั่ว
ตะกั่วเกาะขาแต่ไม่เกาะแผ่น	ความร้อนไม่ถึงแผ่นทองแดง	แตะหัวแร้งที่โคนให้โดนแผ่น แล้วเติมตะกั่ว
สองจุดข้างกันเชื่อมถึงกัน	สะพาน (bridge) ลัดวงจร	ลากหัวแร้งร้อนผ่านช่องระหว่างขา หรือใช้ลวดซับ
คราบน้ำตาลไหม้รอบจุด	ร้อนเกินหรือนานเกิน	ทำความสะอาดด้วยไอโซโพรพิลแอลกอฮอล์ ลดอุณหภูมิครั้งถัดไป

บัดกรีเสร็จแล้ว ใช้มัลติมิเตอร์โหมดความต่อเนื่องเช็กขาที่ติดกันว่าไม่มีสะพาน (ดูบทมัลติมิเตอร์)

จุดที่ดูแข็งแรงไม่ได้แปลว่าต่อถึงกัน ก้อนตะกั่วใหญ่ที่ไม่เกาะแผ่นทองแดงอาจนำไฟได้วันนี้ แล้วขาดพรุ่งนี้

ควันและตะกั่ว: ทำให้เป็นนิสัย

ควันฟลักซ์ ควันจาก rosin ที่สูดเข้าไปซ้ำ ๆ ทำให้เกิดหอบหืดจากการทำงาน หรือทำให้หอบหืดที่เป็นอยู่แย่ลง และระคายเคืองตาและทางเดินหายใจ ทำในที่อากาศถ่ายเท เอียงหัวไปด้านข้างอย่าก้มหน้าอยู่เหนือควัน ถ้าไม่มีเครื่องดูดควัน ใช้พัดลมเล็กเป่าจากด้านหลังผ่านโต๊ะ ไม่ให้เป่าใส่หน้าคนข้าง ๆ
ตะกั่ว ทางเข้าร่างกายหลักคือกลืนเข้าไปจากมือที่เปื้อน ล้างมือด้วยสบู่ทุกครั้งหลังบัดกรี ไม่กินหรือดื่มบนโต๊ะบัดกรี เศษตะกั่วและฟองน้ำเก่าทิ้งแยกจากขยะทั่วไป
ความร้อน วางหัวแร้งในขาตั้งทุกครั้ง ห้ามวางบนโต๊ะ ปิดเมื่อไม่ใช้ ไม่มีของติดไฟใกล้ ๆ ใส่แว่นตา
ถ้ามีอาการระคายเคืองหรือหายใจไม่สะดวกระหว่างบัดกรี หยุดพักออกไปที่อากาศโล่ง ถ้าอาการไม่หายควรปรึกษาแพทย์

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

ละลายตะกั่วบนหัวแร้งแล้วป้ายลงจุดต่อ ฟลักซ์ไหม้หมดก่อนถึงงาน ได้จุดเย็นทุกครั้ง
เร่งอุณหภูมิแทนการทำความสะอาดหัว หัวที่ดำแค่เคลือบใหม่ก็กลับมาร้อนดี
แตะแค่ขา ไม่โดนแผ่นทองแดง ตะกั่วเกาะขาเป็นเม็ด แผ่นด้านล่างไม่เกาะ
เป่าให้เย็นเร็ว หรือขยับชิ้นงานก่อนแข็ง ผิวขรุขระ จุดร้าว
บัดกรีบอร์ดตอนเสียบไฟ ถอดสาย USB และแบตออกก่อนเสมอ

บทถัดไป: เบรดบอร์ดกับสายจัมเปอร์

แหล่งข้อมูล

คำถามที่พบบ่อย

มือใหม่ควรใช้ตะกั่วผสมหรือไร้สารตะกั่ว

ตะกั่วผสมไหลง่ายกว่าและใช้อุณหภูมิต่ำกว่า แต่มีตะกั่วที่ต้องระวังเรื่องล้างมือ ไร้สารตะกั่วปลอดภัยกว่าในเรื่องนี้แต่ต้องใช้ความร้อนสูงขึ้นและฟลักซ์มากขึ้น ถ้ามีเด็กใช้โต๊ะร่วมด้วย เลือกไร้สารตะกั่ว

บัดกรีแล้วตะกั่วไม่ยอมเกาะ ไหลเป็นเม็ดกลม

มักเป็นเพราะหัวแร้งมีออกไซด์ ผิวโลหะสกปรก หรือความร้อนไม่ถึงแผ่นทองแดง เช็ดหัวแร้งแล้วเคลือบตะกั่วใหม่ แตะให้โดนทั้งขาและแผ่นทองแดง และเติมฟลักซ์

ควรตั้ง 400 °C ไว้เลยจะได้เร็ว ๆ ไหม

ไม่ควร หัวแร้งเป็นออกไซด์เร็วขึ้นมากที่อุณหภูมิสูงกว่า 400 °C และฟลักซ์ไหม้ก่อนได้ทำงาน ตั้งต่ำสุดที่ตะกั่วยังไหลดี

วงจรและโค้ดในบทความทดสอบกับบอร์ดตัวอย่าง บอร์ดต่างรุ่นอาจใช้ขาต่างกัน ตรวจ pinout ของบอร์ดที่ใช้ก่อนต่อไฟเสมอ